Փակ հաստատություններում մարդու իրավունքների պաշտպանությունը եղել է Բաց հասարակության ինստիտուտի հայաստանյան մասնաճյուղի իրավաբանական և քրեական արդարադատության ծրագրի առանցքային մասը: Մասնաճյուղը 2002թ. սկսած օժանդակել է ՀՀ Արդարադատության նախարարության քրեակատարողական հիմնարկներում և մարմիններում հասարակական վերահսկողություն իրականացնող հասարակական դիտորդների խմբին: Խումբը իրականացնում է մոնիտորինգային այցեր Հայաստանի փակ և կիսափակ հաստատություններ` դիտարկելու մարդու իրավունքների հետ կապված իրավիճակը սույն հաստատություններում և այն ներկայացնելու հանրությանը: Խումբը բաղկացած է տարբեր հասարակական կազմակերպություններ ներկայացնող անձանցից, որոնք գործունեություն են ծավալում կամավորական և հասարակական հիմունքներով: Խումբն այցերի հիման վրա պատրաստում է զեկույց, որը տրվում է ՀՀ Արդարադատության նախարարությանը մեկնաբանություների համար: Նախարարության մեկնաբանությունները ստանալուց հետո խումբը զեկույցը ներկայացնում է շահագրգիռ կողմերին և լայն հանրությանը: 2008թ. զեկույցը ներկայացվեց սույն թվականի հուլիսի 23-ին, ժամը 11:00-ին Կոնգրես հյուրանոցի Բոլրում սրահում:

Միջոցառման հիմնական զեկուցողն էր վերոհիշյալ խմբի նախագահ պարոն Արման Դանիելյանը: Իր զեկույցում նա անդրադարձավ այն քրեակատարողական հիմնարկների իրավիճակին, որում կատարվել է վերահսկողությունը: Խոսելով <<Նուբարաշեն>> քրեակատարողական հիմնարկի և դրա շենքային պայմանների մասին, նա նշեց, որ այս հիմնարկը խիստ գերբնակեցված է: Որպես դրա պատճառ նա մատմանշեց կալանքի համատարած կիրառումը, երբ կարելի է ընտրել այլ տարբերակ, վաղաժամ ազատվողների քանակի պակասը և այլ խնդիրներ:

Առանձին քննարկման թեմա էր նաև վատ վերաբերմունքի դեպքերը,որոնք սովորաբար դժվար բացահայտելի են, քանի որ մարդիկ վախենում են խոսել կամ դրանք դժվար է ապացուցել: Վատ վերաբերմունքը կամ բռնությունները կալանավորների նկատմամբ կիրառվում են որպես պատիժ և որպես օրինակ նշվեցին 2008թ. Նուբարաշենում և 2005 թ. Գորիսում արձանագրված դեպքերը:

Բողոքներ կային նաև սնունդի առումով, հատկապես Նուբարաշենում: Ճաշերը հաճախ պատրաստվում են ոչ թե հմուտ խոհարարների, այլ բանտարկյալների կողմից, ինչն ազդում է դրանց որակի վրա: Այցերի ընթացքում հատուկ ուշադրություն է դարձվել նաև առողջապահական հարցերին: Կան սուր խնդիրներ եղած հաստիքների համալրման հարցում, բուժ. աշխատողների ցածր աշխատավարձի և դեղորայքների մատակարարման հարցում, ինչը իրականացվում է կենտրոնացած պետ. գնումների տեսքով և խնդիր առաջանալու դեպքում երկար ժամանակ է պահանջվում, մինչև չնախատեսված դեղորայքը հասնում է բանտարկյալին: Այս հարցը լուծելու համար խումբն առաջարկում է ունենալ ֆոնդ նման հատուկ դեպքերի համար: Բավարար չէ նաև սարքավորումների առկայության վիճակը:

Հատուկ մոնիտորինգի թեմա է եղել բանտարկյալների տեսակցությունները հարազատների հետ, ինչը, հատկապես երկարատև տեսակցությունների հետ կապված հազվադեպ կամ հաճախ անհնար է շենքային պայմանների պատճառով: Կան հեռախոսներ, որոնցից սակայն կալանավորները կարող են օգտվել միայն իրենց հաշվին և ըստ հասատատված գրաֆիկի, որն ամեն տեղ տարբեր է: Խումբն առաջարկվում է բանտարկյալներին տրամադրել մինիմալ րոպեներ, քանի որ ոչ բոլորը հնարավորւթյուն ունեն իրենց հաշվին զանգահարել:

Զեկույցում անդրադարձ կա նաև այդ հաստատությունների աշխատողների աշխատանքային պայմաններին և անվտանգության խնդիրներին: Պարոն Դանիելյանը նշեց, որ քրեակատարողական հիմնարկի աշխատակիցը կարող է հայտնվել մեծ թվով դատապարտվածների հետ, և խնդիր ծագելու դեպքում չկան կապի միջոցներ օգնություն կանչելու համար: Նա նաև նշեց, որ մի շարք վայրերում դատապարտյալների համար լավ պայմաններ են ստեղծվել, բայց ոչ թե ծառայողների համար, որոնց համար աշխատանքային պայմանները շարունակում են մնալ խիստ տհաճ:

Խոսքով հանդես եկավ նաև ՀՀ Արդարադատության փոխ. նախարարը, որը մեծ նշանակություն տալով զեկույցին նշեց, որ այն հնարավորություն է տալիս այլընտրանքային ուսումնասիրություն  ունենալ վիճակի և առկա երևույթների մասին: Նա համաձայնվեց, որ շատ հարցեր կապված են շենքերի և ենթակառուցվածքների վիճակի հետ, որոնք ժառանգություն են ստացվել անցյալ հասարակարգից: Հիմնարկները չունեն անհրաժեշտ բավարար մակարդակ:  Փոխնախարարը նշեց, որ 2001թ. սկսվեցին ենթակառուցվածքային բարեփոխումներ, շատ հիմնարկիներ վերանորոգվեցին, սակայն դա դեռ բավարար չէ: Նախարարությունը մշակել է ենթակառուցվածքների բարեփոխումների ծրագիր, ըստ որի 13 քր. կատ. հիմնարկները կդառնան 7-8 և կհամապատասխանեն միջազգային չափանիշներին: Այս պարագայում կկրճատվեն կոռուպցիոն ռիսկերը և կապահովվեն նաև կալանավորների իրավունքները, օրինակ` երկարաժամկետ տեսակցության իրավունքից օգտվելը կդառնա ռեալ: 

Վատ վերաբերմունքի հետ կապված պարոն Առուստամյանը նշեց, որ այն եղել է, կա, կլինի: Նման դեպքեր տեղի են ունենում և ծառայողի և դատապարտյալի և դատապարտյալների միջև: Սակայն պետք է հստակ տարանջատել վատ վերաբերմունքը հրազենի կիրառման դեպքերից: Մեկ դեպքում ծառայողը խրախուսվում է, մյուս դեպքում` պատժվում: Նա նշեց, որ հրազենի կիրառման դեպքում պետք է պարզել` արդյոք հրազենը գործադրվել է օրենքի սահմաններում, և եթե ոչ, ապա այն օրենքի խախտում է և պատիժ է պահանջում:

Նա անդրադարձավ նաև ծառայողների վերաբերյալ խնդիրներին նշելով, որ այս տիպի ծառայությունը շատ ծանր է, և որ նրանց խնդիրները բազմաթիվ են, ներառյալ անբավարար վարձատրությունը և նրանց աշխատանքում առկա ռիսկային գործոնները:  

Փոխնախարարի ելույթին հաջորդեցին հարցեր: Նախկին քաղբանտարկյալ Վարդգես Գասպարին, բարձրացրեց կալանավայրերում թմրամոլության խնդիրը: Նա հարցրեց` արդյոք կան դրանց օգտագործման մասին պարբերաբար ստուգումներ: Փոխնախարարը ասաց, որ քանի որ թմրամոլությունն ապաքրեականացվել է, ապա այն չի դիտվում հանցագործություն և դրա համար քրեական պատասխանատվություն չկա: Հարկադիր բուժում է իրականացվում միայն այն դեպքերում, երբ կա համապատասխան դատական ակտ: Կանխարգելման ծրագիր է իրականացվել կամավորության սկզբունքներով, սակայն քչերն են մասնակցել:

Դիմակներով խուզարկության հետ կապված պարոն Առուստամյանը նշեց, որ վերջիններիս միշտ ուղեկցում են ոչ դիմակավոր ծառայողներ և որ դա արվում է տվյալ աշխատողի և նրա ընտանիքի անվտանգության համար: Նաև նշվեց, որ կա մեծ անհամապատասխանություն ծառայողների և կալանավորների թվերի միջև:

Նախկին քաղբանտարկյալ Ա. Արզումանյանի կինը բարձրացրեց բանտ սնունդ տանելու խնդիրը: Փոխնախարարը պատասխանեց, որ շատ զարգացած երկրներում այն ստանալու իրավունք դատապարտյալը չունի: Նա օգտվում է տվյալ քր. հիմնարկում գտնվող խանութից: Սակայն ՀՀ-ում այս իրավունքներից օգտվելը դառնում է օրինաչափություն, որն անընդուների է և գալիս է մեր բարքերից:

Հարցերին հաջորդող քննարկման և առաջարկությունների ժամանակ Վարդգես Գասպարին նշեց, որ այս զեկույցում նշված կալանավայրերի խնդիրների հինգ տոկոսն է միայն լուսաբանված, իսկ մնացած 95 տոկոսը ստվերային են, քանի որ սրանք փակ հաստատություններ են:  Բռնությունները այնքան սարսափելի են, որ նկարագրելի չեն, և եթե մարդ այնտեղ չլինի, դրանք չի էլ պատկերացնի:

Հայաստանի հելսինկյան կոմիտեի նախագահ պարոն Ավետիք Իշխանյանը առաջարկեց, որ խցերում երկու հոգուց ավել չլինեն:  Առաջարկվեց նաև դիմակավորված աշխատակիցների վրա փակցնել համարներ, ըստ որի հեշտ լինի պարզել, թե որ դիմակավոր անձն է եղել, որ սահմաններն անցել է ստուգայցի ժամանակ: Եղավ առաջարկ նաև ավելացնել դիտորդական խմբի անդամների քանակը: Ամփոփոլով, փոխնախարար Առուստամյանը և Ավետիք Իշխանյանը նշեցին, որ չնայած զգալի բարեփոխումներ արվել են համակարգում, սակայն դրանք դեռևս անբավարար են և որ տվյալ ոլորտի թափանցիկության բարձրացումը անխուսափելիորեն հանգեցնում է քննադատության ավելացման, ինչը պետք է ընկալել դրական կերպով: Նրանք նաև նշեցին, որ թերություններ շատ կան, և այս դիտորդական խմբի գործունեությունը կօգնի ախտորոշել և մեղմացնել դրանք: Շնորհակալություն հայտնելով մասնակիցներին, փոխնախարարը նշեց նաև, որ նախարարությունը փորձում է ապահովել իր գործունեության հրապարակայնությունը հասարակության շրջանում եղած թերահավատությունները նվազեցնելու նպատակով:

Զեկույցի էլեկտրոնային տարբերակը կարելի է գտնել սույն կայքէջի հրատարակությունների բաժնում: